De media staan voor een duivels dilemma. De aanslagen in Noorwegen zijn naast hun ongekende gruwelijkheid, ook een perfect georganiseerde publiciteitsstunt. Met het doden van 74 mensen heeft de moordenaar zich in een klap een wereldbekende status verworven. Zijn ideeën heeft hij achter gelaten in een lijvig geschrift, dat hij tegelijkertijd wereldkundig heeft gemaakt. Sinds twee dagen worden de ideeén van de dader dus gelezen. Begrijpelijk, omdat de daad de moderne samenleving schokt en andermaal laat zien hoe kwetsbaar deze in al zijn openheid is. Begrijpelijk ook omdat de absurditeit van het geweld buiten denkbare grenzen treedt. Maar tegelijkertijd wringt er iets. Wat willen we door het lezen van het moordenaarstestament te weten komen? Zijn we op zoek naar een redelijke grond voor een volstrekt onredelijke, waanzinnige daad, alsof er ook maar ergens een uiterst dunne reden te vinden zou zijn die dit moorden rechtvaardigt? Willen we iets begrijpen, wat zich niet laat begrijpen? Willen we bij het punt komen waarop de dader de waanwereld binnentrad vanaf welk moment alle geweld voor hem gerechtvaardigd werd? En stel dat we daar achter komen? Wat weten we dan? De doden komen er niet mee terug. Duivels genoeg wordt door het zoeken naar achtergrond en oorzaak het gedachtegoed van de dader verspreid. En dat is naast alle gruwelijkheden het meest gevaarlijke wat er nu gebeurt. Europa heeft niet echt een antwoord op het rechtsextremisme. Sterker nog: Europa zelf ligt onder vuur. Een moordenaar die zegt op te komen voor de waarden van dit continent doet dit door bij te dragen aan de vernietiging ervan. De vraag is: hoe dit proces kan worden gekeerd. In ieder geval zal één ding nodig zijn. Kernwaarden als tolerantie, openheid, gelijke rechten moeten bij voortduring opnieuw worden doordacht. Zij zijn te veel kretologie geworden, taal waaruit de geest verdwenen is. Daardoor dreigen ze inhoudsloos te worden en de samenleving terug te geven aan de sterksten, de mensen die het beste voor hun eigen belangen kunnen opkomen. Maar juist de waarden waarmee mensen ook in hun kwetsbaarheid worden beschermd vragen om een sterke geest. Ik denk dat Europa de laatste decennia weinig zorgvuldig omgaat met het eigen geestelijk erfgoed. In zekere zin is er een luiheid en decadentie over onze cultuur gekomen, waardoor het besef dat het noodzakelijk is de waarden te beschermen - meer nog dan enkel door het recht - naar de achtergrond wordt verdrongen. De joods-christelijke traditie (niet te verwarren met dat wat Wilders daar onder verstaat) en de Verlichting hebben ons een erfenis meegegeven, die op zich bestand moet kunnen zijn tegen alle mythen die het geweld omarmen en het gebruik ervan rechtvaardigen. Maar dan moet deze erfenis wel levend worden gehouden. Voor de toekomst van Europa is het dan ook heel wat zinvoller deze erfenis tegen het licht te houden, dan zich te verdiepen in een manuscript van een man, die nietsontziend de levens van anderen meent te mogen vernietigen en daarmee denkt Europa een dienst te bewijzen. Hij heeft het mis. Hij vernietigt alles waar dit continent voor wil staan. Dat is een niet te onderschatten gevaar. Het komt erop aan dit tij te keren.